Tema broja

OGLEDI I STUDIJE

PARLAMENT UJEDINJENOG KRALjEVSTVA O BOSNI I HERCEGOVINI (1876)

Sažetak

U članku se istražuju stavovi poslanika britanskog Parlamenta o srpskom ustanku u Bosni i Hercegovini, od njegovog izbijanja do preusmeravanja pažnje evropske diplomatije i britanske javnosti sa Hercegovine, Bosne, Srbije i Crne Gore ka Bugarskoj i Carigradu u leto i jesen 1876. godine. Pokazalo se da su gledišta britanskih konzervativaca i liberala bila međusobno sasvim različita u osnovnim pitanjima uzroka ustanka, ocene diplomatskih akcija britanske vlade i predloga rešenja za nastale sukobe. Konzervativci nisu bili sasvim jedinstveni, ali njihovi ključni predstavnici, predvođeni premijerom Bendžaminom Dizraelijem (Benjamin Disraeli), tvrdili su da su ustanak pokrenuli i vodili „strani uticaji”, pri čemu su optuživali Srbe iz Srbije i Crne Gore. Branili su politiku konzervativne vlade, a rešenje za sukobe videli su u očuvanju postojećeg stanja u Osmanskom carstvu i uvođenju opreznih i postepenih reformi, na osnovu pregovora između Turaka i ustanika. Liberali su, sa druge strane, bili jedinstveniji u uverenju da je glavne uzroke ustanka trebalo tražiti u turskoj strahovladi i nepravdama i da se saradnja pripadnika istog naroda nije mogla sprečiti ni zaustaviti. Podršku britanske vlade Osmanskom carstvu smatrali su moralno i praktično neodbranjivom. Kao rešenje za smirivanje sukoba predlagali su uvođenje autonomije u Bosni i Hercegovini, po ugledu na Srbiju ili Rumuniju. Na taj način bi lanac slobodnih država lokalnih naroda zamenio Osmansko carstvo, kao brana ruskom prodoru ka jugu. Austrijska okupacija Bosne i Hercegovine, u raspravama iz 1876, gotovo da nije pominjana.

Ključne reči:

Reference

    • Anderson, S. Matthew. 1958. Britains Discovery of Russia 1553‒1815. London: Macmillan.
    • Bataković, Dušan. 2017. „Bosna i Xercegovina u srpskoj istoriji: od srednjeg veka do ujedinjenja 1918: Uz Napor Bosne i Xercegovine za oslobođenje i ujedinjenje.” U Napor Bosne i Xercegovine za oslobođenje i ujedinjenje, ur. Pero Slijepčević i saradnici, VII-CXXVII. Banja Luka: Narodna i univerzitetska biblioteka RS; Beograd: Balkanološki institut SANU.
    • Cain J. P and Hopkins G. A. 2002. British Imperialism 1688‒2000, Harlow, London, New York, etc: Longman.
    • Čubrilović, Vasa. 1996. Bosanski ustanak 1875‒1878. 2. izd. Beograd: Službeni list SRJ i Balkanološki institut SANU.
    • Ekmečić, Milorad. 1989. Stvaranje Jugoslavije 1‒2. Beograd: Prosveta.
    • Ekmečić, Milorad. 1996. Ustanak u Bosni 1875‒1878. 3. izm. izd. Beograd: Službeni list SRJ i Balkanološki institut SANU.
    • Ekmečić, Milorad. 2002a. „Srbofobija i antisemitizam.” U Dijalog prošlosti i sadašnjosti: Zbornik radova, 343‒366. Beograd: Službeni list SRJ.
    • Ekmečić, Milorad. 2002b. „Evropska pozadina Načertanija.” U Dijalog prošlosti i sadašnjosti: Zbornik radova, 95‒135. Beograd: Službeni list SRJ.
    • Ekmečić, Milorad. 2002c. „Dozrevanje ideje o srpskoj nacionalnoj državi 1806.” U Ogledi iz istorije, drugo izdanje, 31‒51. Beograd: Službeni list SRJ.
    • Ekmečić, Milorad. 2011. Dugo kretanje između klanja i oranja: Istorija Srba u novom veku (1492‒1992). Beograd: Evro-Giunti.
    • Gleason, H. John. 1950. The Genesis of Russophobia in Great Britain: A Study of the Interaction of Policy and Opinion. Harvard: Harvard University Press; Oxford: Oxford University Press.
    • Hansard’s Parliamentary Debates. 1853. Third Series. Commencing with the accession of William IV, Vol. 125, 129. London: Cornelius Buck.
    • Hansard’s Parliamentary Debates. 1863. Third Series. Commencing with the accession of William IV, Vol. 169. London: Cornelius Buck.
    • Hansard’s Parliamentary Debates. 1876. Third Series. Commencing with the accession of William IV, Vol. 227‒231. London: Cornelius Buck.
    • Harris, David. 1936. A Diplomatic History of the Balkan Crisis of 1875‒1878. The First Year, Stanford: Stanford University Press; London: Humphrey Milford and Oxford: Oxford University Press.
    • Jovanović, Vladimir. 1988. Uspomene. prir. Vasilije Krestić. Beograd: BIGZ
    • Ković, Miloš. 2009. „Velika Britanija i Bosna i Xercegovina u Istočnoj krizi (1875‒1878).” Zbornik za istoriju Bosne i Xercegovine 6: 159‒173.
    • Ković, Miloš. 2010. „The Beginning of the 1875 Serbian Uprising in Herzegovina: The British Perspective.” Balcanica 41 (2010): 55‒71.
    • Ković, Miloš. 2019. „Great Britain and the Consular Initiative of the Great Powers in Bosnia-Herzegovina in 1875.” Balcanica 50 (2019): 113‒129.
    • Luburić, Andrija. 2005. “Nevesinjska puška.” U Slavno doba Hercegovine: Spomen knjiga o Hercegovačkom ustanku 1875‒1878, prvo izdanje članka 1927, 55‒67. Beograd: Svet knjige.
    • Millman, Richard. 1979. Britain and the Eastern Question 1875‒1878. Oxford: Oxford Clarendon Press.
    • Pavlowitch, K. Stevan (1962). Anglo-Russian Rivalry in Serbia 1837‒1838: The Mission of Colonel Hodges. Paris and La Haye: Mouton & Co.
    • Popov, Čedomir. 1981. „Vladavina kneza Milana Obrenovića (do 1875).” U Istorija srpskog naroda V-1, ur. Vladimir Stojančević. Beograd: Srpska književna zadruga.
    • Popović, Vasilj. 1928. „Sredina i prilike iz kojih se razvila Nevesinjska buna.” U Spomenica o Hercegovačkom ustanku 1875. godine, 1-14. Beograd: Odbor za podizanje nevesinjskog spomenika.
    • Saab, P. Anne. 1991. Reluctant icon: Gladstone, Bulgaria, and the working classes, 1856–1878. Cambridge Massachusetts: Harvard University Press.
    • Seton-Watson, W. Robert. 1971. Disraeli, Gladstone and the Eastern Question. A Study in Diplomacy and Party Politics. New Impression. London: Franc Cass and Co. Ltd.
    • Shannon, Richard. 1963. Gladstone and the Bulgarian Agitation 1876. London, Edinburgh, Paris, Melbourne, Johannesburg, Toronto, New York: Thomas Nelson and sons.
    • The GladstoneGranville Correspondence. 1998. Edited by Agatha Ramm, with a supplementary introduction by H. C. G. Matthew, reprint [1952]. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Tunguz-Perović, Danilo. 1928. „Nevesinjska puška.” U Spomenica o Hercegovačkom ustanku 1875. godine, 45‒54. Beograd: Odbor za podizanje nevesinjskog spomenika.
    • Виноградов, Н. Владилен. 1985. Великобритания и Балканы: От Венского конгресса до Крымской войны. Москва: Наука.
PERIODIKA Srpska politička misao 2/2021 2/2021 УДК 342.53(410):94(497.15)"1876" 101-129
ç